Қазақстанда трансплантация операцияларының саны артып, медициналық инфрақұрылым кеңейіп келеді. Алайда ағза ауыстыруға мұқтаж мыңдаған адамның донор күтуі бұл салада шешімін қажет ететін мәселелер әлі де бар екенін көрсетеді. Бір жағынан, операциялардың көбеюі медициналық мүмкіндіктердің артқанын аңғартса, екінші жағынан, донорлық ағзаларға деген сұраныс пен олардың қолжетімділігі арасындағы алшақтық сақталып отыр.
Ағзалар, тіндер мен жасушалар донорлығының Еуропалық күніне орай жарияланған деректер осы мәселені қайта көтерді. Биыл 8–10 қазан аралығында өтетін халықаралық бастама «Sharing lives» – «Өмір сыйлау» ұранымен ұйымдастырылуда. Оның мәні тек донорлық туралы ақпарат таратуда емес, трансплантацияны өмірін сақтап қалудың маңызды мүмкіндігі ретінде түсіндіруде жатыр.
Статистикаға назар аударсақ, Қазақстанда трансплантация саласында белгілі бір өсім бар. 2023 жылы 236 операция жасалса, 2024 жылы 260 операция орындалған. 2025 жылы көрсеткіш 310-ға жетті. Ал 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында 208 операция жүргізілген.
Бұл сандар медициналық қызметтің белгілі бір деңгейде кеңейіп келе жатқанын көрсетеді. Дегенмен жылдар бойынша көрсеткіштерді салыстырғанда, толық күнтізбелік жыл мен тоғыз айлық деректі ажырата қарау қажет. Сондықтан 2026 жылғы операциялар санын өткен жылмен тікелей салыстырып, өсім немесе төмендеу туралы түпкілікті қорытынды жасауға әлі ерте.
Қазіргі таңда елімізде 11 трансплантация орталығы және HLA-типтеу жүргізетін бес зертхана жұмыс істейді. Бұған қоса, трансплантация саласын үйлестіретін республикалық орталық пен өңірлік мамандар желісі құрылған. Бұл – қажетті медициналық инфрақұрылымның қалыптасып келе жатқанының белгісі.
Алайда мәселенің негізгі түйіні орталықтардың саны мен операция өткізу мүмкіндігінде ғана емес. Трансплантацияның жүзеге асуы донорлық ағзаның қолжетімділігіне, медициналық көрсетілімдерге және пациенттің жағдайына да байланысты. Демек, инфрақұрылымды дамыту донорлық жүйенің тиімді жұмысымен қатар жүруі керек.
Жарияланған мәліметтердегі маңызды көрсеткіштердің бірі – қайтыс болғаннан кейінгі донорлық есебінен жасалған операциялар саны. 2024 жылы осындай донорлардан алынған ағзаларды пайдаланып 23 трансплантация жүргізілсе, 2025 жылы олардың саны 68-ге жеткен. 2026 жылдың қаңтар-қыркүйек айларында тағы 42 операция жасалған.
2024 және 2025 жылдардағы көрсеткіштер арасындағы айырмашылық айтарлықтай. Бұл қайтыс болғаннан кейінгі донорлықтың трансплантация жүйесіндегі маңызын көрсетеді. Бірақ операциялар санының артуы донорлық ағзаларға деген қажеттілік толық өтелді деген сөз емес.
Мұнда тағы бір маңызды жайт бар: донорлыққа қатысты шешім адамның жеке еркіне негізделуі тиіс. Сондықтан қоғамға донорлықтың медициналық және құқықтық тәртібін түсіндіру, азаматтардың сұрақтарына ашық жауап беру және ақпараттың қолжетімділігін қамтамасыз ету маңызды.
Донорлыққа келісім беру немесе одан бас тарту – әр адамның жеке таңдауы. Бұл таңдаудың саналы болуы үшін азаматтар шешімінің мәнін, рәсімнің қалай жүргізілетінін және өз құқықтарын білуі қажет.
2026 жылғы қыркүйектегі мәлімет бойынша, Қазақстанда трансплантацияны күту парағында 4 867 пациент тіркелген. Олардың 126-сы – бала. Науқастардың 4,2 мыңнан астамына бүйрек трансплантациясы қажет. Қалғандары бауыр, жүрек немесе өкпе ауыстыруды күтуде.
Бұл деректер мәселенің ауқымын көрсетеді. Күту парағындағы әрбір адам үшін трансплантация медициналық процедура ғана емес, өмір сапасын жақсартудың немесе өмірін сақтап қалудың маңызды мүмкіндігі болуы ықтимал.
Әсіресе балалардың күту парағында болуы мәселенің әлеуметтік маңызын арттыра түседі. Трансплантацияға мұқтаж пациенттердің жағдайы бірдей емес: біріне операцияны салыстырмалы түрде қысқа мерзімде жасау қажет болса, енді біріне ұзақ уақыт медициналық бақылау мен ем қажет болуы мүмкін. Сондықтан күту парағындағы адамдар санымен қатар, олардың медициналық қажеттіліктерін де ескеру маңызды.
Осы тұрғыдан алғанда, трансплантация саласының нәтижесін тек жыл сайын жасалған операциялар санымен бағалау жеткіліксіз. Күту парағындағы пациенттердің жағдайы, донорлық ағзалардың қолжетімділігі, операцияны күту мерзімі және ем нәтижелері де маңызды көрсеткіштер болуы керек.
2026 жылғы 1 қыркүйектегі жағдай бойынша, eGov порталы арқылы донорлыққа қатысты 184 191 ерік білдіру тіркелген. Оның ішінде 17 158 азамат қайтыс болғаннан кейінгі донорлыққа келісім берген, ал 167 033 адам бас тартқан.
Жарияланған мәліметтерде бір жыл ішінде донорлыққа келісім берген азаматтар санының 75 пайызға, ал жалпы тіркелген ерік білдірулердің 31 пайызға артқаны көрсетілген. Бұл азаматтардың донорлыққа қатысты өз ұстанымын тіркеуге белсендірек қатыса бастағанын білдіруі мүмкін. Дегенмен ерік білдірулер санының артуын қоғамның донорлыққа көзқарасы түбегейлі өзгерді деп бағалау үшін қосымша деректер қажет.
Өйткені келісім мен бас тарту көрсеткіштері өздігінен қоғамдық пікірдің толық көрінісін бермейді. Мұнда ақпараттық науқандардың ықпалы, азаматтардың құқықтық сауаттылығы және донорлық рәсіміне деген сенім де ескерілуі керек.
Қазақстан азаматтары өз шешімін медициналық ұйымдар арқылы немесе eGov порталының көмегімен тіркей алады. Қажет болған жағдайда бұрынғы таңдауын өзгертуге де мүмкіндік бар. Бұл азаматтың еркін таңдау құқығын қамтамасыз етудің маңызды тетігі саналады.
Қазақстандағы трансплантация жүйесінің қазіргі жағдайы екі үрдісті қатар көрсетеді. Бір жағынан, операциялар саны өсіп, мамандандырылған орталықтар жұмыс істеп келеді. Екінші жағынан, мыңдаған пациенттің донор күтуі бұл бағытта атқарылатын жұмыстың әлі де көп екенін аңғартады.
Саланы одан әрі дамыту үшін медициналық инфрақұрылымды жетілдірумен қатар, донорлық ағзаларды үйлестіру жүйесінің тиімділігін арттыру, халыққа түсіндіру жұмыстарын жүргізу және азаматтардың құқықтары мен таңдау еркіндігін қамтамасыз ету маңызды.
Донорлық мәселесін тек медицинаның міндеті ретінде қарастыру жеткіліксіз. Бұл – денсаулық сақтау жүйесі, қоғам және әр азаматтың саналы шешімі өзара байланысатын сала. Ал оның тиімділігі операциялардың санымен ғана емес, трансплантацияға мұқтаж адамдардың медициналық көмекке уақтылы қол жеткізу мүмкіндігімен де өлшенуі тиіс.