Қазақстанда бизнестің табысы ғана емес, қоғамға тигізетін пайдасы да маңызды көрсеткішке айналып келеді. Бұған әлеуметтік кәсіпкерлік саласында жұмыс істейтін кәсіпкерлер санының өсуі дәлел. Мұндай бизнес түрі экономикалық қызметті әлеуметтік мәселелерді шешумен ұштастырып, халықтың осал топтарын жұмыспен қамтуға және қоғамға қажетті қызметтерді дамытуға мүмкіндік береді.
ҚР Ұлттық экономика министрлігінің мәліметінше, 2026 жылдың III тоқсанының қорытындысы бойынша Әлеуметтік кәсіпкерлік субъектілерінің бірыңғай тізілімінде 1 973 кәсіпкер тіркелген. Бұл II тоқсандағы көрсеткішпен салыстырғанда 11,1 пайызға жоғары. Яғни бір тоқсан ішінде тізілімдегі кәсіпкерлер санының өсімі әлеуметтік бағыттағы бизнестің кеңейіп келе жатқанын көрсетеді.
Кәдімгі кәсіпкерлік қызметтің негізгі міндеттерінің бірі – табыс табу болса, әлеуметтік кәсіпкерлік бұған қоса қоғамдық маңызы бар мәселелерді шешуге бағытталады. Оның аясында мүмкіндігі шектеулі азаматтарды және халықтың әлеуметтік осал топтарына жататын адамдарды жұмыспен қамту, оларға қажетті тауарлар мен қызметтер ұсыну, әлеуметтік проблемаларды шешуге арналған жобаларды жүзеге асыру көзделеді.
Мәселен, ерекше қажеттіліктері бар азаматтарды еңбекке тартатын шеберханалар, әлеуметтік қызмет көрсететін орталықтар, балалардың дамуына көмектесетін ұйымдар немесе қоғамның белгілі бір тобына қолжетімді қызмет ұсынатын кәсіпорындар осы бағытта жұмыс істей алады. Мұндай жобалар адамдардың еңбек нарығына араласуына, кәсіби дағдыларын дамытуына және экономикалық дербестігін арттыруына ықпал етеді.
Әлеуметтік кәсіпкерліктің ерекшелігі – қоғамдық мәселені тек қайырымдылық арқылы шешумен шектелмей, оны тұрақты жұмыс істейтін бизнес үлгісімен байланыстыруында. Кәсіпорын өз қызметінен түсетін табысты пайдаланып, жұмыс орындарын сақтауға және әлеуметтік жобаларын жалғастыруға мүмкіндік алады.
Әлеуметтік кәсіпкерлік субъектілерінің бірыңғай тізіліміне ену – осы салада жұмыс істейтін бизнес үшін маңызды кезең. Тізілім тоқсан сайын жаңартылып отырады. Оған кәсіпкерлердің енгізілуі олардың заңнамада белгіленген талаптарға сәйкестігін бағалау нәтижесінде жүзеге асырылады.
Тізілімге енгізілген кәсіпкерлер мемлекеттік қолдау шараларын алуға мүмкіндік алады. Бұл қолдау әлеуметтік маңызы бар жобаларды дамытуға, кәсіпкерлік қызметті кеңейтуге және қоғамға қажетті қызметтердің қолжетімділігін арттыруға көмектесуі мүмкін. Дегенмен нақты қолдау түрлері мен оны алу талаптары қолданыстағы бағдарламаларға және заңнамаға байланысты белгіленеді.
Тізілім автоматты түрде қалыптастырылмайды. Кәсіпкердің өтінішін жергілікті атқарушы органдар жанындағы арнайы комиссия қарайды. Комиссия ұсынылған мәліметтерді зерделеп, өтініш берушінің әлеуметтік кәсіпкерлікке қойылатын өлшемдерге сәйкестігін бағалайды. Осы рәсім арқылы тізілімге енгізілетін субъектілердің белгіленген талаптарға сай болуы көзделген.
Үшінші тоқсанда тіркелген субъектілер санының 11,1 пайызға артуы әлеуметтік кәсіпкерлікке деген қызығушылықтың өскенін аңғартады. Алайда бұл көрсеткішті саланың толыққанды дамуын бағалайтын жалғыз өлшем ретінде қарастыруға болмайды. Тізілімдегі кәсіпкерлер санының өсуі олардың қаншасы тұрақты жұмыс істейтінін, қанша адамды жұмыспен қамтығанын немесе қандай әлеуметтік нәтижеге қол жеткізгенін өздігінен көрсетпейді.
Сондықтан саланың нақты тиімділігін бағалау үшін жаңа жұмыс орындарының саны, әлеуметтік осал топтардан жұмысқа тартылған азаматтардың үлесі, көрсетілген қызметтердің қолжетімділігі және іске асырылған жобалардың тұрақтылығы секілді көрсеткіштер де маңызды. Бұл деректер әлеуметтік кәсіпкерліктің тек сан жағынан емес, сапалық тұрғыдан қалай дамып жатқанын анықтауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар кәсіпкерлер үшін мемлекеттік қолдау туралы ақпараттың қолжетімді болуы, өтініш беру тәртібінің түсінікті жүргізілуі және әлеуметтік жобалардың ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығы да маңызды рөл атқарады. Өйткені әлеуметтік мақсатқа бағытталған бизнестің тұрақты жұмыс істеуі қоғамға көрсетілетін көмектің үздіксіз болуына әсер етеді.
Қорыта айтқанда, Қазақстанда әлеуметтік кәсіпкерлік экономикалық белсенділікті қоғамдық міндеттермен ұштастыратын бағыт ретінде дамып келеді. Бірыңғай тізілімдегі субъектілер санының өсуі осы саладағы кәсіпкерлік бастамалардың артып келе жатқанын көрсетеді. Ендігі маңызды міндет – бұл өсімді нақты әлеуметтік нәтижелермен ұштастырып, халықтың осал топтарына арналған қызметтердің ауқымын кеңейту және тұрақты жұмыс орындарын көбейту.